ΕΚΠΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: ΨΥΧΟΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ

Ψυχική νόσος και Ψυχοεκπαίδευση: Η οικογένεια στο επίκεντρο

της Μαρίνας Οικονόμου, Καθηγήτριας Ψυχιατρικής Α’ Πανεπιστημιακής Κλινικής της Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ, Αιγινήτειο Νοσοκομείο

Ο ρόλος της οικογένειας στην ολοκληρωμένη αντιμετώπιση της ψυχικής νόσου, και ειδικά αυτής που έχει σοβαρή και χρόνια μορφή, θεωρείται εξαιρετικά σημαντικός μιας και η οικογένεια αποτελεί το κύριο φυσικό υποστηρικτικό σύστημα για τον ασθενή και τη βασική, και πολλές φορές μοναδική πηγή φροντίδας γι’αυτόν.

Ως γνωστόν, η σοβαρή και χρόνια ψυχική διαταραχή έχει αποδιοργανωτικές συνέπειες τόσο στο ίδιο το άτομο, αφού επηρεάζει όλες τις πτυχές της ψυχοσυναισθηματικής και κοινωνικής του ζωής, όσο και στην οικογένεια, τις οικογενειακές σχέσεις και την οικογενειακή ατμόσφαιρα. Σε μελέτες, κυρίως στις τρεις τελευταίες δεκαετίες, διατυπώθηκε η άποψη ότι η οικογένεια επωμίζεται το μεγαλύτερο φορτίο της παροχής φροντίδας και υποστήριξης του ψυχικά ασθενή και ο ρόλος παραγόντων της οικογενειακής ζωής και του οικογενειακού περιβάλλοντος φάνηκε να είναι σημαντικός στην πορεία της ψυχικής νόσου. Η αρνητική οικογενειακή ατμόσφαιρα έχει ενοχοποιηθεί για την αυξημένη συχνότητα υποτροπών και επανεισαγωγής σε ψυχιατρικά νοσοκομεία, αλλά και γενικότερα έχει συνδεθεί με την  επιδείνωση της ψυχιατρικής συμπτωματολογίας και της  λειτουργικότητας των χρόνιων ψυχικά ασθενών.

Έχουν μελετηθεί πολλοί παράγοντες  της οικογενειακής ζωής που φαίνεται να διαδραματίζουν ρόλο στην εξέλιξη της χρόνιας ψυχικής διαταραχής. Από αυτούς, κυριότεροι θεωρούνται το συναισθηματικό κλίμα της οικογένειας, η οικογενειακή επιβάρυνση και το εκφραζόμενο συναίσθημα. Η μελέτη αυτών των παραγόντων άνοιξε δρόμους στην ανάπτυξη παρεμβάσεων στο επίπεδο της οικογένειας που βοηθούν στην πρόληψη των υποτροπών και στην ευνοϊκότερη εξέλιξη της νόσου.

Απ’ αυτούς του παράγοντες,  το εκφραζόμενο συναίσθημα (expressed emotion)  που ουσιαστικά αντικατοπτρίζει την συναισθηματική έκφραση  των μελών της οικογένειας απέναντι στον ασθενή, έχει αναδειχθεί σε κομβικό παράγοντα στην πορεία και εξέλιξη της νόσου, δεδομένου ότι μπορεί να πάρει μορφές με αρνητικό ή θετικό αντίκτυπο στον ασθενή, όπως τη μορφή της επικριτικής στάσης (criticism), της επιθετικότητας (hostility) ή της συναισθηματικής υπερεμπλοκής (emotional over-involvement), οπότε και το εκφραζόμενο συναίσθημα χαρακτηρίζεται ως υψηλό ή αρνητικό (high or negative expressed emotion) ή τη μορφή της «ζεστασιάς» (warmth) και της θετικής στάσης (positive attitude), οπότε χαρακτηρίζεται ως χαμηλό ή θετικό (low or positive expressed emotion).

Σε έρευνες κυρίως στη σχιζοφρένεια και τη διπολική διαταραχή,  διαπιστώθηκε σημαντικά υψηλότερη συχνότητα υποτροπών σε ασθενείς που ζούσαν σε οικογένειες με υψηλό εκφραζόμενο συναίσθημα, σε σύγκριση με ασθενείς που ζούσαν σε οικογένειες με χαμηλό εκφραζόμενο συναίσθημα. Το εκφραζόμενο συναίσθημα θεωρείται ένας εξαιρετικά αξιόπιστος προγνωστικός δείκτης της υποτροπής. Έτσι, κάθε παράγοντας και παρέμβαση που θα μπορούσε να μειώσει το εκφραζόμενο συναίσθημα, θα μπορούσε να μειώσει και την πιθανότητα υποτροπής.

Παράλληλα, στις οικογένειες που ένα μέλος τους πάσχει από μια σοβαρή ψυχική νόσο έχουν παρατηρηθεί αρκετά κοινά προβλήματα όπως παρουσία έντασης και στρες, διαταραγμένη επικοινωνία, δυσκολία στην επίλυση προβλημάτων, έλλειψη κατανόησης της φύσης της ψυχικής νόσου και των συνεπειών της στη ζωή και τη λειτουργικότητα του ασθενή, τάση για αίσθημα στίγματος και περιορισμό των κοινωνικών επαφών έξω από τον οικογενειακό κύκλο.

Η διαπίστωση της σημασίας αυτών των προβλημάτων, αλλά και της σημασίας του συναισθηματικού κλίματος μέσα στην οικογένεια, του εκφραζόμενου συναισθήματος και της οικογενειακής επιβάρυνσης, οδήγησαν στο συμπέρασμα ότι για τους ασθενείς που ζουν με την οικογένειά τους, η εμπλοκή και η ενεργός συμμετοχή της οικογένειας στη θεραπευτική διαδικασία παίζει σημαντικό και ουσιαστικό ρόλο στη θεραπεία και ψυχοκοινωνική τους αποκατάσταση.

Επίσης, από έρευνες σε οικογένειες που είχαν ένα μέλος τους να πάσχει από σοβαρή ψυχική νόσο και ειδικά σχιζοφρένεια, διαπιστώθηκε ότι οι οικογένειες αυτές εκδήλωσαν την επιθυμία να συμμετέχουν σε θεραπείες που δίνουν έμφαση στη βιολογική βάση της σοβαρής ψυχικής νόσου, δεν κατηγορούν την οικογένεια για την εμφάνιση της νόσου και έχουν ως στόχο να υποστηρίζουν την οικογένεια και να την ανακουφίζουν από το συναισθηματικό βάρος και από το βάρος της φροντίδας.

Αναπτύχθηκαν έτσι διάφορες παρεμβάσεις που απευθύνονται τόσο στον ασθενή όσο και στην οικογένειά του, με στόχο να καλύψουν τις ανάγκες των οικογενειών και να συμβάλλουν στην καλύτερη πρόγνωση της ψυχικής νόσου. Οι παρεμβάσεις αυτές ακολουθούν τις αρχές της ψυχοεκπαιδευτικής προσέγγισης  και δεν είναι άλλες από τις ψυχοεκπαιδευτικές  παρεμβάσεις.

Οι ψυχοεκπαιδευτικές παρεμβάσεις στην οικογένεια έχουν ως σκοπό αφενός μεν να βοηθήσουν τον ασθενή, ο οποίος αποτελεί το σημείο εστίασης της παρέμβασης, αφετέρου δε να βοηθήσουν και όλη την οικογένεια στη βελτίωση των ενδοοικογενειακών σχέσεων, αλλά και στην επίτευξη των προσωπικών στόχων του κάθε μέλους ξεχωριστά.

Όλα τα ψυχοεκπαιδευτικά μοντέλα που απευθύνονται στην οικογένεια, παρά τις μεταξύ τους διαφορές, συγκρινόμενα με τη συνήθη ατομική υποστηρικτική παρέμβαση που απευθύνεται μόνο στον ασθενή, σε συνδυασμό πάντα με τη φαρμακευτική θεραπεία που συνιστά και τη βασική θεραπεία για τη σοβαρή ψυχική διαταραχή, αποδείχτηκαν εξαιρετικά αποτελεσματικά στη μείωση των υποτροπών. Ειδικά για τη σχιζοφρένεια, έχουν περιγραφεί μερικά κοινά σημεία επιτυχών παρεμβάσεων σε οικογένειες.

Παράλληλα, οι ψυχοεκπαιδευτικές παρεμβάσεις μέσα από ποικίλους μηχανισμούς φαίνεται να παίζουν σημαντικό ρόλο στη μείωση της έντασης και του άγχους μέσα στην οικογένεια, στη μείωση της έκφρασης αρνητικών συναισθημάτων, στην ανακούφιση της οικογένειας από το αίσθημα της επιβάρυνσης από τη φροντίδα του ασθενή, στην αλλαγή των στάσεων και των συμπεριφορών της οικογένειας προς τον ασθενή και τέλος στη  βελτίωση  της  οικογενειακής ατμόσφαιρας.

Γενικά, η ψυχοεκπαίδευση συστήνεται ως μία καλή πρακτική (good practice) και περιλαμβάνεται στις περισσότερες «οδηγίες καλών πρακτικών» (guidelines) για πολλές νοσολογικές οντότητες στην ψυχιατρική και αποτελεί ένα βασικό τμήμα στις παρεμβάσεις για την αντιμετώπιση της χρόνιας και σοβαρής ψυχικής διαταραχής. Σε συνδυασμό με τη φαρμακευτική θεραπεία διαδραματίζει ένα πολύ σημαντικό ρόλο στη στρατηγική της όλης  θεραπευτικής προσπάθειας όχι μόνο για την πρόληψη των υποτροπών, αλλά και για τη γενικότερη ποιότητα ζωής του ασθενή και της οικογένειάς του.


Το Κέντρο Επιμόρφωσης και Δια Βίου Μάθησης του Εθνικού Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών ανακοινώνει για πρώτη φορά τη διεξαγωγή του Εκπαιδευτικού Προγράμματος  Ψυχοεκπαίδευση και Συμπεριφορική Θεραπεία Οικογένειας, σε συνεργασία με το Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγείας, Νευροεπιστημών και Ιατρικής Ακρίβειας «Κώστας Στεφανής» (Ε.Π.Ι.Ψ.Υ.) και το ΥΓΙΕΙΑ.

Συμμετέχοντες απ΄ όλους τους κλάδους επαγγελματιών Ψυχικής Υγείας, θα έχουν την ευκαιρία να εκπαιδευτούν από έμπειρα μέλη της Α’ και της Β’ Πανεπιστημιακής Ψυχιατρικής Κλινικής του ΕΚΠΑ (ανάμεσά τους και ειδικοί που στελεχώνουν την υπηρεσία ΕΠΨ στο Αιγινήτειο Νοσοκομείο) στην φιλοσοφία και στις αρχές και της Ψυχοεκπαίδευσης και της Συμπεριφορικής Θεραπείας.   

Οι συνεργάτες μου απαντούν σε αιτήματα και ερωτήσεις στο 210-6141000 και στο email: [email protected]

Δείτε περισσότερες πληροφορίες εδώ.